Το πιο μεγάλο ταξίδι
του ανθρώπου προς τη γνώση ξεκίνησε με το πρώτο βήμα που έκανε να ερευνήσει τη γύρω περιοχή του,
τη γειτονιά του και μέρη ολοένα και πιο μακρινά. Κι όπου δεν μπορούσε να φτάσει
με τα μέσα που διέθετε, έφτανε με το νου. Μια τουρκική παροιμία λέει πώς αυτός
που ξέρει πολλά δεν είναι αυτός που διαβάζει πολύ αλλά εκείνος που ταξιδεύει
πολύ. Κι εγώ είχα ήδη ταξιδέψει πολύ μέσα από τα βιβλία με το νου και την
καρδιά στην Πόλη, ως που ήρθε η ώρα αυτό το ταξίδι να λάβει σάρκα και οστά.
Μετά από ένα κουραστικό
ταξίδι δώδεκα και πλέον ωρών με λεωφορείο έφτασα από τον Τσεσμέ στην πάλαι ποτέ
Βασιλεύουσα. Η πινακίδα στην είσοδο της
Πόλης ανέφερε πληθυσμό δεκατεσσάρων εκατομμυρίων περίπου πλην όμως σε
συζητήσεις που είχα, ο πληθυσμός πρέπει να υπερβαίνει τα δεκαέξι εκατομμύρια ίσως και τα είκοσι, καθιστώντας
την μια από τις μεγαλύτερες πόλεις της Ευρώπης και του κόσμου.
Η μεγαλύτερη πόλη της
Τουρκίας αποτελεί την ανεπίσημη, αλλά πραγματική πρωτεύουσα της χώρας. Η
οικονομική και πνευματική ζωή ανθεί, ενώ αποτελεί στην φαντασία των χωρικών που
συρρέουν καθημερινά το ιδανικό μέρος για το στήσιμο μιας νέας ζωής. Έτσι ο
πληθυσμός της Πόλης μεγαλώνει με άγνωστους ρυθμούς.
Εκτός από τους Έλληνες, η Πόλη
αποτελεί πόλο έλξης τουριστών από την Ευρώπη αλλά και από χώρες της ισλαμικής
Ανατολής. Το βλέμμα κλέβουν ακούσια οι
επισκέπτριες από χώρες όπως το Αφγανιστάν, το Πακιστάν, το Ιράν, την Αραβία
ντυμένες με κατάμαυρα φορέματα, με καλυμμένο με μαντήλι πρόσωπο, ενώ ακόμα και
τα μάτια τους κρύβονταν πολλές φορές πίσω από γυαλιά ηλίου. Για να φάνε ανοιγόκλειναν ή τραβούσαν
στιγμιαία το μαντήλι που κάλυπτε το πρόσωπό τους και μόλις η τροφή κατέληγε στο
στόμα, το πρόσωπό τους ξανασκοτείνιαζε ακαριαία. Ίσως από τις πιο κωμικές
στιγμές της παραμονής μου εκεί, ήταν η σκηνή στην οποία ο σύζυγος φωτογράφιζε την εντελώς καλυμμένη
σύζυγό του, στο μνημείο της κεντρικής πλατείας Ταξίμ, ζητώντας της να πάρει ένα
σωρό πόζες, ενώ μόνο τα μάτια της διακρινόταν.
Η ενδυμασία όμως των
γυναικών της Τουρκίας ποικίλει αποκλείοντας τις ακρότητες του πλήρους
ντυσίματος της Ανατολής και της γύμνιας της Δύσης. Οι πιο θρησκευόμενες
γυναίκες φορούσαν μακριές φούστες και μακρυμάνικα πουκάμισα ή μπλούζες και
μαντήλι στο κεφάλι, χωρίς να καλύπτουν όμως
το πρόσωπό τους. Οι πιο αποστασιοποιημένες από τη θρησκεία ντύνονται πιο
κοντά προς τα δικά μας δεδομένα, αποφεύγοντας όμως τα πολύ «αποκαλυπτικά»
ενδύματα , τόσο λόγω διαφορετικών ηθών όσο, ίσως όπως αντιλήφθηκα και για
λόγους προσωπικής τους ασφάλειας.
Ο απλός λαός είναι
ευγενικός, φιλόξενος, καρτερικός και εργατικός αν και ο ρυθμός εργασίας τους
είναι λίγο βραδύτερος από τον δικό μας. Τα καταστήματα ανεξαρτήτως εμπορεύματος
που πωλούν είναι ανοιχτά καθημερινά ακόμη και σαββατοκύριακα ως αργά το
βράδυ. Οι τράπεζες με μια παύση για μια
ώρα το μεσημέρι έμεναν ανοιχτές ως τις 5:30 μμ. Η αφήγηση του δικού μας ωραρίου
προκαλούσε έκπληξη σε φίλους και γνωστούς όπως και ποικίλα αρνητικά σχόλια.
Στις λαϊκές γειτονιές
οι άνθρωποι ζουν σε πολυκατοικίες, τα παιδιά λόγω θερινών διακοπών έπαιζαν έως
αργά το βράδυ στο δρόμο, ενώ οι γυναίκες κάθονταν στα σκαλιά και κρατούσαν με
τις ώρες την κουβέντα. Ανά πάσα ώρα και από οποιουδήποτε ορόφου παράθυρο διαμερίσματος
μπορούσε να κατέβει με σκοινί ένα καλάθι με χρήματα, ύστερα γινόταν υψηλόφωνα
συνήθως η παραγγελία προς τον πλησιέστερο μπακάλη, ο οποίος έστελνε τον παραγιό
του να βάλει τα επιθυμητά προϊόντα στο καλάθι μαζί με τα ρέστα. Έπειτα ανασυρόταν από τον ιδιοκτήτη το καλάθι
και έτσι τελείωνε η συναλλαγή.
Ο μήνας Αύγουστος αυτή
τη χρονιά, έτυχε να είναι ο μήνας του Ραμαζανίου, της νηστείας των μουσουλμάνων
δηλαδή. Κατά τη διάρκεια του μήνα αυτού, οι πιστοί δεν κάνει ούτε να φάνε ούτε
να πιούνε τίποτα από την ανατολή μέχρι τη δύση του ηλίου. Για την ακρίβεια δεν
επιτρέπεται να περάσει οτιδήποτε ξένο στον οργανισμό. Ακόμα και το τσιγάρο ή η
λήψη φαρμάκων απαγορεύεται, γιατί θεωρείται ότι διακόπτεται έτσι η
νηστεία. Κάθε νύχτα περίπου στις
2:30 σε κάθε γειτονιά περιδιαβαίνει
κάποιος με ένα νταούλι, το οποίο χτυπάει δυνατά και ρυθμικά για να ξυπνάει τους πιστούς,
ώστε προλάβουν να φάνε πριν την ανατολή του ήλιου. Την ώρα της ανατολής ο ιμάμης φωνάζει από το τζαμί και καλεί για την πρώτη
προσευχή της ημέρας. Την ώρα εκείνη και λόγω της ησυχίας που επικρατούσε, η
Πόλη ολόκληρη αντιλαλούσε από το κάλεσμα των τζαμιών, δημιουργώντας μου ένα
πρωτόγνωρο συναίσθημα δέους και ανεξήγητου φόβου. Ο νυκτερινός ύπνος κατόπιν
συνεχιζόταν κανονικά για όλους μέχρι την ώρα του ξυπνήματος για τη δουλειά.
Άλλες
τέσσερις προσευχές διενεργούνται μέχρι το επόμενο βράδυ. Στη 1 μμ στις 5 μμ,
στη δύση του ηλίου που ερχόταν η
λυτρωτική για τους νηστεύοντες, και περίπου μιάμιση ώρα από τη δύση, που
συνήθιζα να την αποκαλώ μεθέορτο. Ειδικά
με το κάλεσμα στη δύση του ηλίου υπήρχαν κοινά δημόσια γεύματα σε ανοιχτούς
χώρους που βρισκόταν παράπλευρα των τζαμιών και διοργανωνόταν διάφορα πολιτιστικά δρώμενα. Τόσο στα γεύματα όσο και
στα υπόλοιπα μπορούσαν να λάβουν μέρος όλοι. Ο σκοπός της νηστείας αυτής ήταν
να κατανοήσουν οι πλουσιότεροι τους φτωχούς και να αντιληφθούν την έννοια της
ισότητας και αδελφοσύνης, εξ ου και τα κοινά γεύματα. Μάλιστα για ένα σωστό
πιστό ο μήνας αυτός πρέπει να περιλαμβάνει και ελεημοσύνη.
Η
Κωνσταντινούπολη έχει ένα μαγικό τρόπο να μπορεί να σε κάνει να ταξιδεύεις σε
όλες τις διαστάσεις και με όλες τις αισθήσεις, αρκεί να έχεις τα αισθητήρια
σώματος και ψυχής ανοιχτά. Σε συζήτηση που είχα με τους Τούρκους συγκατοίκους
μου διαφώνησαν με το ότι συμμετέχουν και οι πέντε αισθήσεις στην ανακάλυψη ενός
νέου τόπου. «Τι μυρίζει η Πόλη;» με ρώτησαν. Μια βόλτα όμως στην Αιγυπτιακή αγορά με μυρωδιές κάθε είδους
μπαχαρικών απ΄ όλα τα πέρατα της γης, στη λεωφόρο του Πέραν με τη μυρωδιά απ΄ τα
κάστανα, το καλαμπόκι των πλανόδιων πωλητών, το σαλέπι στα καραβάκια που
ενώνουν την Ευρώπη με την Ασία έως τις μυρωδιές που έβγαιναν απ΄ τα μαγαζιά και
την πνοή της αλμύρας του Βοσπόρου, μπορούν να δώσουν απάντηση στο τι μυρίζει η
Πόλη.
Η πολίτικη κουζίνα έχει
αρκετές ομοιότητες με τη δική μας, ίσως κρύβει περισσότερα μπαχαρικά, όμως το
πραγματικό ρεσιτάλ της το δίνει στα γλυκά. Απ΄ τις ιδιαίτερες γεύσεις ήταν το
ταβούκ γκιοχσού, κρέμα με μέσα κοτόπουλο, αν βέβαια δεν είσαι υποψιασμένος,
αυτό δε γίνεται αντιληπτό στη γεύση, το κιουνεφέ, κανταΐφι με μέσα λειωμένο τυρί περιχυμένο με σιρόπι
και με συνοδεία βουτύρου- κρέμας γάλακτος και τέλος η ωραιότερη κρέμα που
δοκίμασα ήταν αυτή με γεύση μαστίχας, το σακιζλί μουχαλεμπί.
Στην Πόλη καμιά αίσθηση
δεν φτάνει σε σημείο κορεσμού. Πώς να χορτάσουν τα μάτια την ομορφιά των
μνημείων και τα αυτιά τα τόσα διαφορετικά ακούσματα; Ακόμα και η αφή δε μένει
παραπονεμένη, από το άγγιγμα της κολώνας των ευχών στην Αγιά Σοφιά, μέχρι την ψηλάφηση των εμπορευμάτων
στην απέραντη σκεπαστή αγορά, έχει κι αυτή να κάνει ένα απέραντο ταξίδι.
Πέραν των πέντε
αισθήσεων, η υπεραίσθησή μας, το συναίσθημα, σαν μικρό παιδί που τρέχει
χαρούμενο και ξαφνικά πέφτει και κλαίει και σε δυο λεπτά πάλι τα ξεχνάει όλα
και τρέχει από την αρχή, ζει τον αρχαίο ορισμό της περιπέτειας, της
ακατάπαυστης μετάπτωσης από την μια
κατάσταση στην άλλη. Θυμάμαι τη χαρά και
την ικανοποίηση του να μπορείς να κινηθείς μόνος αν και ξένος σ΄ αυτή τη
μεγαλούπολη, τη θλίψη και τη μελαγχολία
όταν έβλεπα στους ρωμιομαχαλάδες τα σπίτια να ερημώνουν ή να έχουν καταληφθεί
λαθραία από ενοίκους που ήρθαν από την ανατολή, τη συγκίνηση της ανακάλυψης
ιστορικών σημείων τον πόνο και τη νοσταλγία που γεννά η γνώση της ιστορίας.
Κάπου είχα διαβάσει ότι
οι Τούρκοι πιστεύουν ότι μόνο εμείς
μπορούμε να καταλάβουμε τη μελαγχολία που τους δημιουργεί η Πόλη, καθώς
και για τους δυο μας η Πόλη ήταν πρωτεύουσα αυτοκρατοριών και μάρτυρας ενός
λαμπρού παρελθόντος.
Η Πόλη είναι ένα μεγάλο
ανοιχτό μουσείο. Τι να προλάβει να δει κανείς, από την Αγιά Σοφιά , τον
ιππόδρομο, την κινστέρνα του Ιουστινιανού, το Μπλε Τζαμί, τη μικρή Αγιά Σοφιά (
Ναός Σεργίου και Βάκχου με πρότυπο την οποία χτίστηκε η Νέα Μονή της Χίου), τη
Μονή της Χώρας, το Οικουμενικό Πατριαρχείο, τα τείχη, τον πύργο του Γαλατά έως
το πλούσιο αρχαιολογικό μουσείο και το ανάκτορο Ντολμά Μπαχτσέ. Όσο την
περιδιαβαίνεις τόσο ανακαλύπτεις μικρές ή μεγάλες ψηφίδες ιστορίας και πίστης
άλλοτε σε φανερά και άλλοτε σε καλά κρυμμένα μέρη, που όμως όταν τα ανακαλύψεις
τα αισθάνεσαι σαν μικρά κεράσματα της Πόλης για εκείνους που τόλμησαν να
ψάξουν.
Από
την Πόλη φυσικά δεν θα μπορούσε να λείπει η παρουσία της μαστίχας και των
Χίων. Ένας δρόμος κάθετος στη λεωφόρο
του Πέραν λεγόταν οδός μαστιχόδεντρου. Στην αρχή της διαμονής μου εκεί είδα μια πινακίδα που έγραφε «πρώην οδός
μαστιχόδεντρου» αργότερα έχω την εντύπωση ότι αφαιρέθηκε κι αυτή. Λίγο πιο κάτω
η Σφίγγα του Ζωγραφείου στέκει σιωπηλή και συλλογιέται την αδελφή της στο
ιστορικό Γυμνάσιο της Χίου. Σε μια άλλη τυχαία περιπλάνησή μου, βρέθηκα στον
Άγιο Ιωάννη των Χίων. Δυστυχώς η εκκλησία αυτή ήταν κλειστή και μόνο το σοκάκι
από την πλευρά του ιερού θύμιζε την ύπαρξη παροικίας εκεί, καθώς λεγόταν οδός
Χίων. Όπως με πληροφόρησαν στο «Τουρκορθόδοξο» Πατριαρχείο, που έδρευε
παραδίπλα έχοντας καταλάβει μια ρωμαίικη εκκλησία της Παναγίας, τον Άγιο Γιάννη
δεν τον ανοίγουν ποτέ, ενώ μου αρνήθηκαν κατηγορηματικά οποιαδήποτε σχέση του
ναού με τη Χίο. Για άλλη μια φορά, τη χαρά της ανακάλυψης την σκέπασε η λύπη
και για πρώτη φορά η οργή.
Επί
Οθωμανικής αυτοκρατορίας οι Χριστιανοί δε μπορούσαν να κτίζουν ελεύθερα ναούς.
Το 19ο αιώνα όμως με τις οθωμανικές μεταρρυθμίσεις (τανζιμάτ) η πολυπληθής κοινότητα των Ελλήνων της Πόλης
αναθάρρησε, νόμισε πως οι δύσκολες εποχές πλησιάζουν στο τέλος και έχτισε
ευμεγέθεις ναούς τους οποίους αφειδώς
διακόσμησε. Μια τέτοια περίπτωση είναι και ο ναός της Αγίας Τριάδας
Σταυροδρομίου (Τάξιμ)
Δε θα ξεχάσω ποτέ το ρίγος και τη συγκίνηση όταν
άκουσα τις καμπάνες του ναού να χτυπούν, αλλά και τη στιγμή που μπήκα στην
εκκλησία και διαπίστωσα ότι ο αριθμός των ενοριτών ήταν μετρημένος στα δάχτυλα
του ενός χεριού και ήταν άτομα μιας κάποιας ηλικίας.
Οφείλω
να ομολογήσω τη φιλοξενία αυτής της μικρής κοινότητας. Κάθε Κυριακή στο τραπέζι
της αυλής της εκκλησίας μετά το πέρας της θείας λειτουργίας οι ενορίτες κι
εμείς οι παρεπιδημούντες καθόμαστε πίνοντας τσάι συζητούσαμε επί παντός
επιστητού.
Στην ερώτηση μου για το
πλήθος της ομογένειας που απέμεινε, η
απάντηση ήταν πάντα η ίδια «Είμαστε δεν είμαστε δυο χιλιάδες». Όπως στην
ερώτηση αν έχουν μείνει νέοι τα πράγματα ήταν ακόμα πιο απογοητευτικά: «και
όσοι έχουν μείνει πίσω κάνουν πλέον μεικτούς γάμους, με ότι αυτό συνεπάγεται για
τη συνέχεια της μειονότητας» ήταν η απάντηση.
Για
μια στιγμή συλλογίστηκα πως στην επόμενη γενιά το Πολίτικο γλωσσικό ιδίωμα δε
θα χει πια φυσικούς ομιλητές. Αυτό το ιδίωμα δεν διαφέρει πολύ απ΄ της
Θεσσαλονίκης και με λίγο περισσότερες επιρροές από τις λέξεις και τη δομή της Τουρκικής
γλώσσας.
Ένας ενορίτης θυμάται άλλες εποχές, τότε που η
μεγάλη εκκλησία της Αγίας Τριάδας ήταν γεμάτη, γεμάτος και ο γυναικωνίτης και ο
κόσμος ξεχείλιζε ως την αυλή. Σήμερα
εξακολουθεί να πηγαίνει τις Κυριακές
στην Αγία Τριάδα και τις Τετάρτες στον Αγ. Κωνσταντίνο ακολουθώντας την
προτροπή του Μητροπολίτη Θεοδωρουπόλεως κ. Γερμανού: «όπου είμαστε τέσσερις και
μπορούμε να γίνουμε πέντε, ας γινόμαστε.» Ο Μητροπολίτης Θεοδωρουπόλεως είναι
ένας σεβάσμιος γέροντας. Τις πρώτες φορές που παρατήρησα την παρουσία του στην
εκκλησία, θεώρησα ότι επρόκειτο για κάποιον ηλικιωμένο ιερέα ή μοναχό. Η σεμνότητά του, η ταπεινή παρουσία του στο
ψαλτήρι, η αγάπη και η ζωή του για τις ιερές ακολουθίες, ο καταδεκτικός και
φιλικός του χαρακτήρας, η απλότητά του είναι λίγες από τις αρετές του. Η παρουσία του ανάμεσα μας αυθόρμητα μου
δημιούργησε εικόνες μορφών της εκκλησίας
μας όπως ο Μέγας Βασίλειος ή ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος. Η εμμονή μου στην
περιγραφή του γέροντος οφείλεται στην αυθόρμητη αντιπαραβολή που έκανα με τους
Μητροπολίτες στην ορθόδοξη Ελλάδα, που έχουν γύρω τους μια ολόκληρη αυλή και ένα
σωρό ανέσεις.
Σε
μια ολοένα γηράσκουσα και ολιγομελή κοινότητα η είσοδος στο ναό μιας πολυπληθούς
ομάδας προσκυνητών από την Ελλάδα, άνοιξε τις πηγές των δακρύων του ιερέα την
ώρα της λειτουργίας. Μετά τη λειτουργία στην αυλή μας εξήγησε πως σήμερα ήταν
αναστάσιμη η λειτουργία, αφού μόνο κάθε Ανάσταση βλέπει τόσο κόσμο.
Δε
θα επεκταθώ άλλο σε πρόσωπα που γνώρισα σ’ αυτή την όμορφη κοινότητα, θα σταθώ
όμως στην έκπληξη που ένιωσα όταν κατά τις πρώτες συζητήσεις κι ενώ εγώ είχα
αγωνία για το μέλλον της Πολίτικης ομογένειας, διαπίστωσα την αγωνία των Ρωμιών
αδελφών μας για τα τεκταινόμενα και το μέλλον της Ελλάδας μας. Αισθάνθηκα
πραγματικά ότι Ρωμιός πάνω απ’ όλα σημαίνει αγάπη για τη μητέρα Ελλάδα, ακόμα
κι όταν αυτή σε έχει προ πολλού ξεχασμένο. Ντράπηκα για εμάς και για τις
επιλογές – ταγούς μας, ντράπηκα γιατί οι επιλογές μας δεν επηρεάζουν μόνο εμάς,
αλλά και ανθρώπους που εξαρτώνται από μας και ταυτόχρονα πληρώνουν τα δικά μας
λάθη.
Οι
μέρες σε ένα τέτοιο μέρος περνούν τάχιστα. Δεν είναι μόνο ο ρυθμός της
καθημερινότητας που το προκαλεί αλλά και η γρήγορη εναλλαγή των ερεθισμάτων.
Κλείνοντας μια τέτοια εξιστόρηση βιωμάτων δε μπορώ να μην αναφερθώ σε ένα
συμβάν κατά την προτελευταία ημέρα της παραμονής μου στην Πόλη.
Παρά
τις οδηγίες για το πώς να πάω στο ναό του Αγίου Κωνσταντίνου Σταυροδρομίου,
χρειάστηκε να ρωτήσω σε ένα αστυνομικό τμήμα, αλλά ουδείς ήξερε την ύπαρξη
ελληνορθόδοξης εκκλησίας στην περιοχή.
Εν συνεχεία ρώτησα σε ένα παντοπωλείο,
όμως κι εκεί η απάντηση της πωλήτριας ήταν αρνητική. Τη στιγμή που έβγαινα από
το μαγαζί μπήκε ένας άνδρας γύρω στα 40, μεθυσμένος αρκετά ώστε η οσμή του
αλκοόλ να είναι αντιληπτή από μακριά. Η μπακάλισσα τον ρώτησε γι αυτό που έψαχνα
κι αυτός με βεβαιότητα της απάντησε πως ξέρει και ξεκίνησε να περιγράφει τη
διαδρομή. Τον ευχαρίστησα και βγήκα στο δρόμο. Παρά το ότι προσπάθησα να
απομακρυνθώ για να αποφύγω τη συνοδεία του, λόγω της κατάστασής του, εκείνος
ακολούθησε ώσπου κάποια στιγμή με ρώτησε : «να έρθω μαζί;» . Πώς να
αρνηθώ; Στη διαδρομή αφηγήθηκε λίγο απ’ τη ζωή του. Ο πατέρας του ήταν Τούρκος
από Θεσσαλονίκη και η μητέρα του Βουλγάρα, ενώ ο ίδιος ήταν κάποτε μετανάστης
στη Γερμανία. Κάποια στιγμή έβγαλε την
Τουρκική ταυτότητα και έδειχνε το θρήσκευμα « Ισλάμ γράφει, αλλά Ισλάμ δεν
είμαι».
Φτάσαμε
στην πόρτα του περίβολου της εκκλησίας.
«Να μπω;» ρώτησε. «Μπες» απάντησα.
Κοίταξε ολόγυρα στο δρόμο να μπει. «Φοβάσαι;»
ρώτησα αφού είχαμε μπει πια στην αυλή.
«Εδώ ναι, στη Γερμανία πολλές φορές πήγαινα στην εκκλησία με τους φίλους
μου». Μέσα στην εκκλησία μιμήθηκε τις κινήσεις μου, ζήτησε να του δείξω να
κάνει σταυρό κι έκανε πολλές φορές, προσκύνησε κανονικά όλες τις εικόνες, σηκωνόταν
και καθόταν μαζί με όλο το εκκλησίασμα, μου ζητούσε εξήγηση των λόγων του ιερέα
και τέλος πήρε αντίδωρο.
Κρυπτοχριστιανός;
Περιέργεια; Το κρασί; Για μένα άλλο ένα περίεργο και πρωτόγνωρο γεγονός που
φυσικά συνοδευόταν από φόβο για τον άγνωστο μεθυσμένο, αλλά και το φόβο του τι
θα μπορούσε να κάνει αυτός ο άγνωστος μες την εκκλησία. Θυμήθηκα τα λόγια πολλών Ρωμιών: «Εσάς εδώ
σας αρέσει γιατί δεν έχετε ζήσει τα δύσκολα», «έρχεστε ως τουρίστες και όλα καλά, εμείς και ένα
σταυρουδάκι μετά φόβου το φοράμε».
Ο
ήλιος βουτούσε για τελευταία φορά μπροστά στα μάτια μου στη θάλασσα του
Μαρμαρά, ύστερα νύχτα. Οι αποχαιρετισμοί είναι καλύτερο να συμβαίνουν νύχτα,
γιατί αναλαμβάνει ο Μορφέας να τα μετουσιώσει όλα σε όνειρο και να τα εγγράψει
βαθιά στην ψυχή. Το φως της επόμενης μέρας με βρήκε στο λεωφορείο της
επιστροφής για τον Τσεσμέ, ένα ταξίδι μακρύ και κουραστικό, αλλά η αυγή με θέα
τη Σμύρνη από τον περιφερειακό της δρόμο αποζημιώνει. Στην ψυχή τα συναισθήματα
πλήθος κινούμενο, όπως εκείνο το ανθρώπινο ποτάμι στη μεγάλη λεωφόρο του Πέραν,
συναισθήματα ανάμεικτα όσο και η ψυχή της Πόλης, της Πόλης που δεν ανήκει σε
κανέναν αλλά εμείς της ανήκουμε. «Θα ξανάρθω» σκέφτηκα. Νοερά ίσως δεν έφυγα
και ποτέ.
Γ.Μ. 9/2011
